Anh chị nhắn cho tôi lúc gần nửa đêm. Một anh chủ quán ở Đức, quán nem Việt, anh bảo nem nhà anh ngon nhất khu, khách quen ăn rồi là nghiện. Nhưng tin nhắn không nói chuyện nem. Anh kể vừa đếm lại khoản tiền mặt dành dụm mấy năm — tiền đứng quán từ sáng tới khuya, tiền góp từng đồng lẻ — và anh không ngủ được. Không phải vì ít. Vì anh không biết cất nó vào đâu cho yên.
"Để trong tài khoản thì em thấy nó cứ teo dần đi anh ạ. Gửi về quê mua miếng đất thì xa quá, em không nhìn thấy. Mà để yên một chỗ thì tiếc."
Tôi đọc xong, ngồi im một lúc. Vì tôi biết cảnh đó. Không phải một mình anh nằm vắt tay lên trán đâu.
Đêm anh chị thức trắng vì một cục tiền
Anh chị làm nail, làm bếp, đứng quán, dành ra được một khoản nơi đất khách. Đáng lẽ phải mừng. Nhưng cục tiền nằm trong tài khoản lại làm anh chị mất ngủ hơn cả lúc chưa có nó. Tôi hiểu. Vì nỗi sợ nó có thật, và nó chính đáng.
Anh chị sợ đầu tư sai mất tiền. Đồng tiền này không phải tiền trời cho — nó là mồ hôi, là những buổi đứng tới rã chân, là cái lưng đau. Mất nó là mất luôn mấy năm của đời mình.
Anh chị sợ bị lừa khi gửi đi xa. Nghe người ta rủ mua đất quê, mua dự án, góp vốn chỗ này chỗ kia. Mà mình ở tận bên này, có nhìn thấy đâu, có nắm được đâu. Giao tiền đi là giao luôn niềm tin cho người mình không kiểm soát.
Anh chị sợ mình không rành. Cổ phiếu, quỹ, lãi suất — toàn chữ nghĩa của dân tài chính. Anh chị giỏi cuốn nem, giỏi làm móng, chứ có học mấy thứ đó bao giờ. Người ta nói gì cũng phải gật, mà gật trong lòng vẫn run.
Và anh chị sợ cái yên lặng. Để tiền nằm im trong ngân hàng tưởng là an toàn. Nhưng lạm phát (inflation) nó âm thầm gặm mỗi ngày một ít. Tiền đứng yên một chỗ, thực ra đang teo — năm nay cùng số tiền đó mua được ít hơn năm ngoái. Anh chị cảm được điều đó, dù không gọi ra thành tên.
Năm nỗi sợ ấy, không cái nào là ngớ ngẩn. Tôi không ngồi đây để chê anh chị nhát — tôi ngồi đây vì tôi cũng từng cầm một cục tiền trên tay mà không biết đặt nó xuống đâu. Cho nên bài này tôi viết cho đúng anh chị: người làm chủ một cái tiệm thật ở xứ người, có chút dư, đang phân vân.
Nói trước một câu để anh chị yên tâm đọc tiếp: tôi không bán cho anh chị một lời hứa giàu.
Ai hứa anh chị giàu nhanh, anh chị nên đóng tab lại. Tôi chỉ kể cái mình thấy, mình làm, mình tin — rồi anh chị tự cân.
Tôi là ai mà dám ngồi nói chuyện tiền với anh chị
Trước khi đi xa hơn, anh chị có quyền hỏi ngược lại tôi: "Ông là ai mà ngồi đây bàn chuyện tiền nong của tôi?" Câu hỏi đúng. Tôi xin trả lời thật.
Tôi không phải dân tài chính. Tôi cũng chẳng phải lập trình viên (developer) xịn — tôi đọc hiểu code chứ không chuyên ngồi viết code. Tôi là dân tay ngang, đi lên từ bán hàng, đúng nghĩa đen.
Tôi sinh năm 1989. Suốt tám năm, từ 2012 đến 2019, tôi buôn hàng kim khí ở Nghệ An — đinh, ốc, vít, sắt thép. Tự đi tìm nguồn, tự kiếm khách, tự học lái xe rồi tự lái đi giao từng đơn. Không ai rót vốn, không ai cầm tay chỉ việc. Lời lãi từng đồng đều đi qua tay tôi, nên tôi biết đồng tiền nó nặng cỡ nào, và mất nó xót cỡ nào.
Tám năm đó dạy tôi một điều không trường lớp nào dạy: nhìn tiền bằng con mắt người bán hàng. Không nhìn biểu đồ, không nhìn lý thuyết, tôi nhìn một câu rất quê: bỏ ra một đồng, có kéo được khách về, có đẻ ra việc không? Đấy là cái khung duy nhất tôi có. Không cao siêu. Nhưng nó thật.
Cho nên tôi nói trước, sòng phẳng: những gì tôi viết ở đây là góc nhìn và kinh nghiệm cá nhân của một người bán hàng, không phải lời khuyên tài chính. Anh chị đọc, rồi tự cân nhắc cho cái túi của mình.
Những chỗ anh chị hay cất tiền — nói thẳng cả hay lẫn dở
Giờ tôi ngồi điểm cùng anh chị những chỗ người mình hay cất tiền. Nói thẳng cả hay lẫn dở, không dìm chỗ nào để khen chỗ nào.
Mà để điểm cho gọn, tôi soi mỗi chỗ bằng đúng ba câu hỏi của người bán hàng: một, đồng tiền đó mình có kiểm soát được không? Hai, mình có thật sự hiểu nó không? Ba, nó có đẻ ra tiền đều đặn không, hay chỉ nằm im? Anh chị để ý ba câu này, lát nữa tôi gọi lại.
Thứ nhất, gửi tiền về Việt Nam mua đất. Gần gũi nhất về tâm lý: đất quê, người thân giữ giùm, nghe là thấy yên. Nhưng anh chị ngồi ở Đức, miếng đất nằm ở quê — mua bán, giấy tờ, sang tên đều phải nhờ người; lúc cần tiền gấp thì bán không nhanh; giá lên xuống chẳng ai nói trước. Tôi không bàn lời lỗ bao nhiêu phần trăm — tôi chỉ hỏi câu thứ nhất: tiền đó, anh chị có thật sự nắm trong tay không?
Thứ hai, gửi tiết kiệm bằng euro trong ngân hàng. An toàn, ngủ ngon, đúng. Anh chị hiểu rõ kênh này, kiểm soát được nó — hai câu đầu đều gật. Nhưng câu thứ ba thì lắc: lạm phát nó âm thầm gặm, tiền nằm yên trông như đứng im mà thực ra đang teo dần, năm sau mua được ít hơn năm nay. Nó gần như không đẻ ra đồng nào mới.
Thứ ba, vàng. Giữ giá, trú ẩn lúc loạn, cầm được chôn được — đấy là cái hay. Nhưng cục vàng nằm trong két không tự đẻ ra cục vàng con. Nó giữ, chứ không sinh.
Thứ tư, chứng khoán, quỹ ETF. Lịch sử dài thì thị trường có lên. Nhưng anh chị có thật sự hiểu mình đang cầm cái gì không? Hôm nay xanh mai đỏ, tim đập theo bảng điện — thứ mình không nắm được từng ngày. Phần lớn anh chị tôi gặp thú thật là không hiểu sâu. Tôi cũng vậy, nên tôi không khuyên mã nào hết.
Thứ năm, bất động sản tại Đức. Tài sản thật, sờ được. Nhưng vốn lớn, kéo theo đòn bẩy (leverage) — tức là nợ — và buộc chân mình nhiều năm. Một quyết định nặng.
Thứ sáu, mở tiệm thứ hai. Gần anh chị nhất, vì là nghề mình đã quen. Nhưng mở thêm một tiệm là nhân đôi luôn cái mệt: thêm người, thêm giờ, thêm rủi ro vận hành. Mà cái tiệm thứ hai thường vẫn thiếu y hệt cái thứ nhất — thiếu chỗ để khách mới tìm ra.
Anh chị thấy gì chưa? Phần lớn những chỗ này đều vướng ít nhất một trong ba câu hỏi: hoặc mình không cầm được, hoặc mình không hiểu sâu, hoặc nó nằm im không đẻ. Tôi không nói chúng sai — có chỗ rất nên có, để chia trứng ra nhiều rổ. Tôi chỉ nói một điều mộc mạc:
Tiền gửi đi nơi mình không hiểu là tiền mình đã buông tay lái. Mà tiền buông tay lái thì đi đâu, mình đâu còn biết.
Khoản đầu tư bị bỏ quên: tái đầu tư vào chính cái tiệm anh chị hiểu nhất
Có một thứ tài sản anh chị đang cầm trong tay mà không một cổ phiếu nào trên đời cho anh chị được.
Một cái tiệm thật. Sờ được, mở cửa mỗi sáng, có mùi sơn mùi nem bay ra phố. Một tay nghề thật, mài giũa qua hàng nghìn lượt khách, không ai học lỏm trong một tuần. Và một cộng đồng khách quanh anh chị, những người sẽ kể cho người quen nếu được nhắc. Đấy là vốn gốc, gây dựng bằng mồ hôi mấy năm trời.
Vậy cái gì còn thiếu? Thường chỉ thiếu đúng một thứ: sự hiện diện trên mạng để người khách mới tìm ra anh chị. Tôi từng gặp những quán làm nem ngon nhất khu mà vẫn "tàng hình giữa phố" — khách lạ đi ngang, gõ điện thoại tìm chỗ ăn, mà quán anh chị không hiện lên. Tay nghề có thừa. Chỉ là chưa ai ngoài kia thấy.
Giờ soi khoản này bằng đúng ba câu hỏi nãy. Anh chị có kiểm soát được nó không? Có — đó là tiệm của anh chị. Anh chị có hiểu nó không? Hiểu hơn bất kỳ chuyên gia tài chính nào, vì anh chị sống với nó mỗi ngày. Nó có đẻ ra dòng tiền lặp lại (recurring cash flow) không? Có, vì mỗi khách mới tìm ra anh chị là một người có thể quay lại lần hai, lần ba.
Ba câu đều gật — chỗ duy nhất nãy giờ trúng cả ba. Mà không công ty Đức nào làm thay anh chị được, vì người Việt phục vụ người Việt có lợi thế không gì mua nổi: cùng ngôn ngữ, cùng văn hóa, hiểu nỗi đau của nhau. Người ngoài nhìn vào chỉ thấy một tiệm nail, một quán ăn. Anh chị nhìn vào, phải thấy một mỏ vàng chưa ai khai đúng cách.
Ba hướng tái đầu tư, từ nhẹ tới nặng
Trước khi đi vào, tôi nhắc một câu cho công bằng: đừng dồn hết trứng vào một rổ. Hướng nào tôi sắp nói cũng chỉ nên làm bằng tiền nhàn rỗi — phần dư anh chị sẵn sàng mất mà không ảnh hưởng tới bữa cơm gia đình. Đa dạng hóa (diversify) vẫn là khôn ngoan. Tôi không bảo anh chị bỏ hết các kênh kia; tôi chỉ xin một góc trong cái rổ ấy cho thứ anh chị hiểu nhất.
Hướng 1: Dựng một "cỗ máy đơn hàng"
Nhẹ nhất, vào trước. Một website đặt bàn, đặt lịch — gọn, song ngữ, để khách Đức lẫn khách Việt đều đọc được. Nút đặt bấm cái là chạy thẳng vào WhatsApp của tiệm, đơn rơi về máy anh chị ngay. Phía sau có một trang quản trị (admin) để anh chị tự đổi ảnh món, tự xem đơn — không cần biết một dòng code.
Chi phí một cái như thế, ở bên đó, cỡ mười bát phở — tầm một bữa cuối tuần của cả nhà. Nhưng khác bữa phở ở chỗ: nó làm việc 24/7, không nghỉ trưa, không ốm, không đòi tăng lương. Hai giờ sáng có khách lạ mò vào, nó vẫn đứng đó nhận đơn thay anh chị.
Tôi đã dựng đúng một cái như vậy cho OISHII NEM — quán Việt ở Siegburg. Trước, chủ quán ghi đơn ra giấy, làm nem ngon nhất khu mà khách lạ trên mạng không ai tìm thấy. Sau, có web song ngữ, nút WhatsApp, trang admin tự đổi ảnh tự xem đơn. Khách lạ tìm ra quán. Đấy.
Hướng 2: Quảng cáo — nhưng giữ chặt tay lái
Nặng hơn một chút. Có chỗ cho khách đặt rồi, anh chị mới mở vòi kéo khách tới. Bắt đầu nhỏ thôi: 5 euro một ngày, bằng một ly cà phê. Coi vài đồng đầu là tiền học phí — anh chị đang trả tiền để học, không phải để trúng.
Mỗi tối, đọc đúng ba con số: hôm nay tiêu bao nhiêu, mấy người nhắn-gọi, mỗi khách tốn mấy đồng. Ba con số đó là vô-lăng. Anh chị cầm.
Nói thẳng: quảng cáo là kênh có rủi ro, tiêu sai là mất tiền thật. Vì vậy chỉ dùng tiền sẵn sàng mất. Đừng vay. Đừng cắm. Và đừng tin ai hứa "chạy quảng cáo là giàu" — không có chuyện đó. Tôi không hứa thế.
Hướng 3: Đầu tư vào kỹ năng
Nặng nhất, nhưng bền nhất. Thay vì thuê người làm hộ, anh chị học đứt một quy trình lặp lại được: dựng web booking, gắn nút WhatsApp, làm trang admin, chạy quảng cáo cơ bản. Học một lần, dùng mãi. Học xong, tự phục vụ tiệm mình; rồi nếu muốn, làm dịch vụ luôn cho các tiệm Việt khác trong cộng đồng — chuẩn hóa một lần rồi nhân bản: xong cho một tiệm nail, thay logo, thay ảnh, thay địa chỉ, là ra tiệm kế tiếp.
Tiền thuê người, tháng này trả thì tháng sau vẫn phải trả. Nhưng cái nghề học vào đầu rồi thì không ai móc ra lấy lại được.
Đó là khoản đầu tư duy nhất không ai tịch thu được của anh chị.
Vì sao tôi từ chối cầm tiền chạy quảng cáo thuê
Có một em tên Hà Hoàng, chủ một tiệm nail bên Đức. Một hôm em nhắn cho tôi, giọng rụt rè: anh chạy quảng cáo giúp em được không, em sợ tự làm sai, tốn tiền oan.
Tôi từ chối.
Không phải vì tôi chê tiền. Mà vì người chạy quảng cáo thuê được trả công theo số tiền anh chị TIÊU, không phải theo số anh chị KIẾM. Anh chị tiêu càng nhiều, họ càng có việc; đơn về hay không, cuối tháng họ vẫn nhận đủ. Còn người xót từng đồng, người mất ngủ khi quảng cáo chạy mà chẳng ai nhắn tin — là anh chị, chứ không phải họ.
Của ai người nấy xót.
Nên thay vì cầm tiền chạy thuê, tôi ngồi chỉ em tự chạy. Miễn phí. Từng bước: đặt tài khoản, đọc đúng ba con số mỗi tối, biết lúc nào nên tắt, lúc nào nên giữ. Lúc đầu em run lắm. Giờ thì em tự cầm tài khoản, tự đọc số, tự quyết — không phải gọi cầu cứu ai, không phải phấp phỏng chờ một người lạ báo cáo. Đấy là cái tôi muốn để lại cho anh chị.
Tôi nói thật lòng này nữa, không giấu: khi cả hệ thống — web, đơn hàng, quảng cáo — chạy qua tay một mối bên ngoài, thì cái mối ấy nắm dây thần kinh của tiệm. Còn khi nó nằm trong tay anh chị, nó dính vào tiệm như một con hào (moat) quanh thành: khách quen, đơn lặp lại, dòng tiền đều, tất cả ở lại với anh chị. Đó mới là tài sản — thứ không ai rút ra được, vì nó là của anh chị.
Nói thẳng: đây không phải lời hứa làm giàu
Tới đây, để tôi nói thẳng vài câu, kẻo anh chị đọc xong rồi đêm về lại trằn trọc.
Tôi đã thấy người ta mất tiền vì ba kiểu giống nhau đến lạ. Một, cứ cất tiền ở chỗ mình không cầm được, không hiểu được — gửi về nơi xa, phó mặc người khác, rồi nửa đêm thức giấc không biết đồng tiền của mình giờ nằm ở đâu. Hai, giao đứt cả tay lái cho người ngoài — thuê người chạy quảng cáo rồi nhận về một tờ báo cáo đẹp mà cái túi y nguyên. Của ai người nấy xót. Ba, mải chạy theo những tài sản nằm im, mà quên mất hai thứ sinh lời nhất đang nằm ngay trong tay: dòng tiền lặp lại từ khách mới của chính cái tiệm mình, và cái nghề nằm trong đầu mình.
Còn đây là điều tôi cần anh chị nghe cho rõ.
Tôi không phải chuyên gia tư vấn tài chính. Tôi là người bán hàng, kể lại cái mình từng làm, từng thấy. Tất cả những gì viết trong bài là góc nhìn và kinh nghiệm cá nhân — không phải lời khuyên để anh chị nhắm mắt làm theo. Tiền là của anh chị, cuộc đời là của anh chị, nên mỗi người phải tự cân nhắc theo hoàn cảnh riêng. Đừng dồn hết một chỗ; nên đa dạng hóa, trải ra nhiều rổ. Và bất cứ hướng nào — kể cả cái hướng tái đầu tư vào tiệm mà tôi tâm đắc — cũng chỉ nên làm bằng tiền nhàn rỗi, tiền mất đi cũng không gãy bữa cơm nhà. Kinh doanh có rủi ro. Quảng cáo có thể đốt sạch số tiền anh chị bỏ vào mà chưa ra một người khách. Tôi không bán cho anh chị một lời hứa doanh thu. Ai nói "làm cái này là giàu" thì anh chị nên đứng dậy đi về.
Tối nay thử một việc, chưa tốn một đồng
Mở Google ra, gõ tên cái tiệm của mình vào. Ngồi nhìn như thể mình là một người khách lạ vừa dọn tới khu này, đang đói, đang muốn tìm chỗ ăn, chỗ làm nail. Họ có tìm ra anh chị không? Hay anh chị vẫn đang tàng hình giữa phố? Nếu thấy tiệm mình không có ở đó — nhắn cho tôi, mình ngồi nghe chuyện cái tiệm trước đã, chưa bàn tiền nong gì vội.
Kết nối với Phạm Thế Anh →Câu hỏi thường gặp
Việt kiều Đức nên gửi tiền về Việt Nam mua đất hay giữ ở Đức?
Không có câu trả lời chung — tùy túi tiền và hoàn cảnh từng nhà, và tôi không phải dân tài chính để phán thay anh chị. Tôi chỉ nói thế này: gửi tiền về Việt Nam mua đất thì gần gũi tâm lý nhưng anh chị ở xa, không nắm được, thanh khoản chậm. Giữ euro ở Đức thì an toàn nhưng lạm phát gặm dần. Khôn nhất là đừng dồn hết một chỗ, và chừa một phần cho thứ anh chị kiểm soát được — như chính cái tiệm của mình.
Có ít tiền thì đầu tư vào đâu?
Tin tốt là hướng tôi tâm đắc nhất lại không đòi nhiều vốn. Một website đặt bàn cho tiệm nail, nhà hàng chỉ tốn cỡ mười bát phở; quảng cáo có thể bắt đầu từ 5 euro một ngày. Với ít tiền, tôi nghĩ đầu tư vào bản thân, vào kỹ năng là khoản đáng giá nhất — nó không bao giờ bị mất, và dùng được cả đời.
Đầu tư vào kinh doanh online cho người Việt ở Đức bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ chỗ để khách đặt, không phải từ quảng cáo. Trước hết dựng một cái web booking đơn giản: song ngữ, nút bấm chạy thẳng WhatsApp, một trang admin để tự xem đơn. Có chỗ nhận khách rồi mới mở quảng cáo nhỏ để kéo người tới. Mở vòi trước khi có chậu hứng thì tiền chảy đi đâu mất.
Tự đầu tư vào tiệm mình có rủi ro không?
Có chứ. Tôi nói thẳng để anh chị khỏi trách: quảng cáo có thể đốt tiền mà chưa ra khách, kinh doanh nào cũng có rủi ro. Cái khác là ở đây anh chị giữ tay lái — hiểu việc mình làm, dừng được khi thấy sai, và mỗi đồng bỏ ra đều phục vụ thứ mình kiểm soát. Đó không phải lời hứa chắc thắng, chỉ là rủi ro nằm trong tầm tay mình hơn.
Một câu nhắn là đủ để bắt đầu
Anh chị không cần chuẩn bị gì cả, không cần rành công nghệ. Nếu muốn thử đặt một góc tiền dư vào chỗ mình còn giữ được tay lái — dựng "cỗ máy đơn hàng" cho chính tiệm mình, hay học để tự làm — thì nhắn cho tôi: "Tôi muốn làm web" kèm tên quán và thành phố bên Đức. Phần còn lại để tôi lo. Còn lại, anh chị giữ tay lái.
Nhắn cho Phạm Thế Anh →Lưu ý: Bài viết mang tính chia sẻ kinh nghiệm thực chiến và quan điểm cá nhân của một người bán hàng, không phải lời khuyên đầu tư hay tư vấn tài chính, và không phải lời cam kết kết quả. Mọi kênh đầu tư đều có rủi ro; kinh doanh và quảng cáo có thể mất tiền. Anh chị nên tự cân nhắc theo hoàn cảnh riêng, đa dạng hóa và chỉ dùng tiền nhàn rỗi. Khi cần, hãy tham vấn chuyên gia tài chính có chứng chỉ.